इतिहासातील काही व्यक्तिमत्त्वे केवळ एका काळापुरती मर्यादित राहत नाहीत; ती युगांना दिशा देतात, मनांना चेतना देतात आणि राष्ट्राच्या आत्म्यात कायमची घर करून राहतात. अशा तेजस्वी व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक, धैर्य, दूरदृष्टी आणि लोकाभिमुख राज्यकारभाराचे प्रतीक छत्रपती शिवाजी महाराज. त्यांची जयंती हा केवळ स्मरणाचा दिवस नाही; तो आत्मपरीक्षणाचा, प्रेरणा घेण्याचा आणि आजच्या भारताला आवश्यक असलेल्या मूल्यांची उजळणी करण्याचा दिवस आहे. शिवाजी महाराजांचा जन्म हा एका सामान्य घराण्यात झाला, पण त्यांच्या विचारांची आणि कर्तृत्वाची उंची असामान्य होती. त्यांनी पाहिलेला समाज गुलामीच्या सावटाखाली दबलेला होता. अन्याय, अत्याचार, भीती आणि असुरक्षितता हेच सामान्य माणसाचे वास्तव झाले होते. अशा वेळी स्वराज्याची संकल्पना मांडणे ही केवळ राजकीय बंडाची घोषणा नव्हती; ती माणसाच्या सन्मानासाठी उभी केलेली चळवळ होती. “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे” हा त्यांचा विचार आजही प्रत्येक नागरिकाच्या मनात स्वाभिमानाचा दीप प्रज्वलित करतो.
शिवाजी महाराजांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी स्वराज्याची उभारणी तलवारीच्या जोरावरच केली नाही; तर लोकांच्या विश्वासावर केली. त्यांच्या सैन्यात सर्व जाती-धर्मातील माणसे होती. कर्तृत्व, निष्ठा आणि शौर्य यांना त्यांनी प्राधान्य दिले. समाजातील प्रत्येक घटकाला त्यांनी स्वराज्याच्या कार्यात सहभागी करून घेतले. त्यामुळे त्यांचे स्वराज्य हे केवळ राजकीय सत्ता नव्हते; ते लोकसहभागातून उभे राहिलेले लोकांचे राज्य होते. आजच्या काळात आपण लोकशाहीचे गोडवे गातो; पण लोकशाहीचा खरा आत्मा काय आहे, हे शिवाजी महाराजांच्या कार्यपद्धतीत स्पष्ट दिसते. त्यांनी प्रजेचे रक्षण हे राज्यकर्त्याचे सर्वोच्च कर्तव्य मानले. स्त्रियांच्या सन्मानाबाबत त्यांनी कठोर धोरण ठेवले. शत्रूच्या प्रदेशातही स्त्रियांवर किंवा निरपराध लोकांवर अन्याय होऊ नये, याची त्यांनी विशेष काळजी घेतली. युद्ध जिंकण्याइतकेच मानवता जपणे महत्त्वाचे आहे, हा संदेश त्यांनी आचरणातून दिला.
शिवाजी महाराजांचे युद्धतंत्र हे केवळ शौर्यावर आधारित नव्हते; ते बुद्धिमत्ता, नियोजन आणि परिस्थितीचा अचूक अभ्यास यांवर आधारलेले होते. गनिमी कावा ही त्यांची रणनीती आजही व्यवस्थापनशास्त्रात अभ्यासली जाते. कमी संसाधनांत मोठे यश मिळवायचे असेल, तर नियोजन, वेग आणि अचूक अंमलबजावणी आवश्यक असते, हे त्यांनी दाखवून दिले. डोंगरकिल्ले, आरमार, गुप्तहेर व्यवस्था, दळणवळण यांची उभारणी करून त्यांनी एक सक्षम सुरक्षा यंत्रणा उभी केली. परंतु शिवाजी महाराजांचा वारसा फक्त युद्धकौशल्यापुरता मर्यादित ठेवणे ही मोठी चूक ठरेल. ते दूरदर्शी प्रशासक होते. महसूलव्यवस्था, न्यायदान, किल्ले व्यवस्थापन, व्यापारसंरक्षण, समुद्री सुरक्षा अशा अनेक क्षेत्रांत त्यांनी सुधारणा केल्या. त्यांनी शेतकऱ्यांचे हित जपले. पिकांची नासधूस होऊ नये म्हणून सैन्याला कडक सूचना दिल्या. कररचना सुबक आणि न्याय्य ठेवण्याचा प्रयत्न केला. राज्यकारभार हा प्रजेच्या कल्याणासाठी असतो, हे त्यांनी कृतीतून सिद्ध केले.
आज आपण विकास, सुशासन, पारदर्शकता याबद्दल बोलतो. पण या संकल्पनांची बीजे शिवकालीन राज्यव्यवस्थेत स्पष्ट दिसतात. भ्रष्टाचार, लाचलुचपत, सत्तेचा गैरवापर यांना त्यांनी कठोर विरोध केला. अधिकाराबरोबर जबाबदारी ही असलीच पाहिजे, हा संदेश त्यांनी आपल्या अधिकाऱ्यांना दिला. म्हणूनच त्यांचे प्रशासन जनतेला आपले वाटले. शिवाजी महाराजांची आणखी एक महत्त्वाची बाजू म्हणजे धार्मिक सहिष्णुता. त्यांनी कोणत्याही धर्माचा द्वेष केला नाही. त्यांच्या दरबारात विविध धर्मांचे लोक सन्मानाने वावरत होते. मंदिरांचे संरक्षण त्यांनी केले, तसेच मशिदींचा आदरही राखला. धर्माच्या नावावर माणसांमध्ये भिंती उभ्या करणे हा त्यांचा स्वभाव नव्हता. न्याय आणि मानवता हेच त्यांच्या राज्यधर्माचे आधारस्तंभ होते.
आजच्या ध्रुवीकरणाच्या आणि तणावाच्या वातावरणात हा विचार अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. शिवाजी महाराजांचा वारसा म्हणजे समावेशकता, सन्मान आणि सहअस्तित्व. त्यांच्या नावाचा वापर जर फूट पाडण्यासाठी केला गेला, तर तो त्यांच्या विचारांचा अपमान ठरेल. त्यांची जयंती साजरी करताना हा आत्मा जपणे आवश्यक आहे. दुर्दैवाने, आज अनेकदा शिवाजी महाराजांचे नाव घोषणांमध्ये, राजकीय भाषणांत आणि सोशल मीडियातील वादांत जास्त दिसते; पण त्यांच्या विचारांचे अनुकरण व्यवहारात कमी दिसते. किल्ल्यांवर गर्दी होते, पण कर्तव्यभावनेची उणीव जाणवते. त्यांच्या प्रतिमांना हार अर्पण केले जातात, पण त्यांच्या तत्त्वांना कृतीत स्थान दिले जात नाही. हा विरोधाभास आपण ओळखला पाहिजे. शिवाजी महाराजांचा खरा सन्मान म्हणजे प्रामाणिकपणे काम करणे, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे, स्त्रीसन्मान जपणे, सार्वजनिक संपत्तीचे रक्षण करणे, आणि समाजहिताला प्राधान्य देणे. स्वराज्य ही केवळ ऐतिहासिक संकल्पना नाही; ती आजही जिवंत राहू शकते. जर प्रत्येक नागरिक जबाबदार बनला तर.
तरुण पिढीसाठी शिवाजी महाराज म्हणजे प्रेरणेचा अखंड झरा आहे. मोठी स्वप्ने पाहण्याचे धाडस, संकटात न खचता उभे राहण्याची ताकद, आणि अपयशातून शिकत पुढे जाण्याची वृत्ती त्यांनी दिली. परिस्थिती प्रतिकूल असली तरी इच्छाशक्ती आणि योग्य दिशा असेल, तर इतिहास घडवता येतो, हे त्यांनी सिद्ध केले. शिक्षण, उद्योग, शेती, विज्ञान, सामाजिक कार्य कोणतेही क्षेत्र असो, शिवाजी महाराजांचा दृष्टिकोन मार्गदर्शक ठरू शकतो. समस्येकडे संधी म्हणून पाहणे, स्थानिक साधनसंपत्तीचा योग्य वापर करणे, आणि लोकांना सोबत घेऊन पुढे जाणे, हे त्यांचे तत्त्व आजच्या विकासमंत्राशी सुसंगत आहे. शिवजयंती साजरी करताना ढोल-ताशांचा गजर, मिरवणुका, घोषणाबाजी यांना आपले स्थान आहे; पण त्यापलीकडे विचारांची मिरवणूक निघाली पाहिजे. प्रत्येक शाळेत, प्रत्येक घरात, प्रत्येक कार्यालयात त्यांच्या कार्यपद्धतीवर चर्चा झाली पाहिजे. मुलांना केवळ पराक्रमाच्या कथा नव्हे, तर मूल्यांची शिकवण दिली पाहिजे.
आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारू या ! स्वराज्य म्हणजे नेमके काय? केवळ सत्ता बदलणे की व्यवस्था बदलणे? शिवाजी महाराजांनी व्यवस्था बदलण्याचा प्रयत्न केला. भीतीच्या जागी विश्वास, अन्यायाच्या जागी न्याय आणि गुलामीच्या जागी स्वाभिमान निर्माण केला. हीच स्वराज्याची खरी व्याख्या आहे. आजच्या भारताला तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था आणि पायाभूत सुविधा यांसोबतच नैतिक नेतृत्वाचीही गरज आहे. निर्णयक्षम, पारदर्शक आणि लोककेंद्रित नेतृत्व, हेच शिवाजी महाराजांचे खरे वारसत्त्व आहे. ते केवळ इतिहासातील राजा नव्हते; ते विचारांचे राज्यकर्ते होते. त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण केवळ अभिमान व्यक्त करू नये, तर बांधिलकी व्यक्त करावी. प्रामाणिक नागरिक होण्याची, समाजहित जपण्याची आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची. कारण स्वराज्य टिकते ते किल्ल्यांमुळे नाही, तर कर्तव्यदक्ष माणसांमुळे. छत्रपतींची जयंती म्हणजे प्रेरणेचा दीप पुन्हा प्रज्वलित करण्याची संधी. तो दीप केवळ उत्सवापुरता न ठेवता, आपल्या आचरणात तेवत ठेवला तरच त्यांना खरी मानवंदना ठरेल. आज छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या ३९६ व्या जयंतीनिमित्त सर्वांना स्वराज्य, शौर्य आणि स्वाभिमानाच्या प्रेरणादायी शुभेच्छा!
प्रवीण बागडे
नागपूर
मो.क्र. ९९२३६२०९१९
————————————————
*****